![\"\"](\"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/95f6338cb69c4a8742e422fb6ed46204.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Uygurlar, d\u00fcnya tarih sahnesine ilk olarak \u00e7\u0131kan T\u00fcrk boylar\u0131ndand\u0131r. \u00c7in tarih belgelerinde en eski devirlerden bu yana yer almaktad\u0131rlar.\u00a0Bug\u00fcn, Do\u011fu T\u00fcrkistan sorunu d\u00fcnyada de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde alg\u0131lanmaktad\u0131r. Sorunla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri ise iki ana grupta toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7in Halk Cumhuriyeti’nin (\u00c7HC) ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi birinci gruba g\u00f6re sorunun kayna\u011f\u0131, Uygur halk\u0131n\u0131n kendisidir. Tarih boyunca Do\u011fu T\u00fcrkistan ad\u0131yla an\u0131lan bir co\u011frafi b\u00f6lge veya devlet olmamas\u0131 yalan\u0131na dayan\u0131r, \u00c7in s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine g\u00f6re Pant\u00fcrkizm ve Panisl\u00e2mizm hayali pe\u015finde ko\u015fan bir grup insan, b\u00f6lgeyi \u00c7HC’den ay\u0131rmak istemektedir. Kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015ftekiler ise sorunun, \u00c7HC’nin y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u015fiddet politikas\u0131 ve insan haklar\u0131 ihlallerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedirler.<\/p>\n
Bu iddian\u0131n sahipleri, iddialar\u0131na delil olarak \u015fu sebepleri \u00f6ne s\u00fcrmektedir: \u00c7HC’nin b\u00f6lgede din\u00ee inan\u00e7 ve ibadetleri engellemesi, Uygurlar\u0131 siyasi hayattan d\u0131\u015flamas\u0131 ve halka din\u00ee tercihlerinden dolay\u0131 zulmetmesi. Siyasi \u00e7\u0131karlar ve b\u00f6lgesel beklentilerin \u015fekillendirdi\u011fi bu g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen d\u00fcnya kamuoyu \u015fu iki g\u00f6r\u00fc\u015f \u00fczerinde hemfikirdir: Do\u011fu blo\u011funun y\u0131k\u0131lmas\u0131yla birlikte; Bat\u0131 T\u00fcrkistan’a ait di\u011fer devletlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanmalar\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k arzusunu ate\u015flemi\u015f, \u2022 1990 y\u0131l\u0131 Ramazan ay\u0131nda bir cami tadilat\u0131na \u00c7HC g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin sert m\u00fcdahalesi neticesinde ba\u015flayan ve \u00e7ok kanl\u0131 bir \u015fekilde sonu\u00e7lanan Barin Olaylar\u0131, Uygur ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketini tahrik etmi\u015f; Uygurlar\u0131 ne pahas\u0131na olursa olsun ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k kazanmaya y\u00f6neltmi\u015ftir. (\u00d6te yandan kimi \u00e7evreler ise, Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n uluslararas\u0131 ortamda ilgi \u00e7ekmesinin nedenleri aras\u0131nda, sahip oldu\u011fu geni\u015f karbon ve hidrokarbon rezervlerini de saymaktad\u0131r). \u00c7HC’nin sistematik propagandas\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Hareketleri’ni (DTBH) k\u00f6ktendinci ter\u00f6rist faaliyetler gibi lanse etmekteyse de bu hareketlerin \u00f6zelli\u011fi; co\u011fraf\u00ee, tarih\u00ee ve bununla ba\u011fda\u015ft\u0131r\u0131labilecek olan k\u00fclt\u00fcrel nedenlerle ayaklanmaya ve \u015fiddet d\u0131\u015f\u0131 m\u00fccadele doktrinlerine de uygunluk g\u00f6stermektedir.\u00dcnl\u00fc Tarih\u00e7i Jean Paul Rouxa g\u00f6re Uygurlar\u0131n soylar\u0131, Hiong-Nular’\u0131n [Hunlar] ard\u0131llar\u0131 olan Kao-Kiu Ting-Lingler’e (ya da T\u00f6-Lolar, Tie-Lolar) kadar dayanmaktad\u0131r. Bilinen ilk Uygur Devleti, 744’te Kutluk K\u00fcl Bilge Ka\u011fan taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. 840 y\u0131l\u0131na kadar (yakla\u015f\u0131k 100 y\u0131l) h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Uygur Devleti’nin s\u0131n\u0131rlar\u0131; kuzeyde Baykal G\u00f6l\u00fc’n\u00fcn kuzeyinden g\u00fcneyde Tibet ve \u00c7in Seddi’nin g\u00fcneyine, bat\u0131da Seyhun (Siri Derya) Nehri’nden do\u011fuda Man\u00e7urya’ya kadar uzanmaktayd\u0131. Bug\u00fcn, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 forsu \u00fczerinde bulunan ve tarihte kurulmu\u015f on alt\u0131 T\u00fcrk devletini temsil eden onalt\u0131 y\u0131ld\u0131zdan birisi de Uygur Devleti’ne aittir. Bu ilk Uygur Devleti, 840 y\u0131l\u0131nda K\u0131rg\u0131zlar taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve b\u00fcnyesinden \u00fc\u00e7 ayr\u0131 Uygur k\u00f6kenli devlet \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r: \u0130dikut (Turfan) Uygur Devleti (840 \u2013 1275), Kensu Uygur Devleti (870 \u2013 1225) ve Karahanl\u0131 Devleti (870 \u2013 1213). Karahanl\u0131 Devleti topluca \u0130sl\u00e2miyeti kabul etti\u011fi bilinen ilk T\u00fcrk Devleti oldu\u011fundan, Uygurlar\u0131n da bu d\u00f6nemde M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Orta ve Modern \u00c7a\u011f boyunca Mo\u011follar\u0131n ve di\u011fer T\u00fcrk hanl\u0131klar\u0131n\u0131n b\u00fcnyesinde ya\u015fayan Uygurlar’\u0131n 1514’te Yarkent, Ka\u015f- gar ve Hoten b\u00f6lgesinde Seidiye Devleti’ni kurduklar\u0131 ve burada 1675’e kadar h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kal\u0131c\u0131 olarak yitirmesiyle sonu\u00e7lanacak olan olaylar zinciri, bu devletin kurulmas\u0131yla ba\u015flar. Seidiye Devleti, kurulmas\u0131ndan itibaren Hocalar’\u0131n etkisi alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. 1674’e gelindi- \u011finde ise Aktagl\u0131k ve Karatagl\u0131k Hocalar\u0131’n\u0131n \u00e7eki\u015fmeleri doru\u011fa ula\u015fm\u0131\u015f ve Aktagl\u0131k Appak Hoca’n\u0131n V. Dalay Lama ve Kalmuklar ile yapt\u0131\u011f\u0131 ittifak sonucunda Seidiye Devleti y\u0131k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Seidiye Devleti’nin Kalmuklar taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra, 1759’daki Man\u00e7u-\u00c7in istilas\u0131na kadar s\u00fcrecek olan Hocalar D\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015f olur. Bu d\u00f6nemin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze y\u00f6nelik en b\u00fcy\u00fck etkisi, Aktagl\u0131k ve Karatagl\u0131k Hocalar aras\u0131ndaki zaman zaman birbirlerine kar\u015f\u0131 \u00c7in ve\/veya Kalmuklarla ittifak yapacak kadar ileriye giden iktidar \u00e7eki\u015fmesinin, Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131 zay\u0131flatmas\u0131 ve \u00fclkeyi \u00c7in’in istilas\u0131na a\u00e7\u0131k hale getirmesidir. Eberhard, Man\u00e7u\u2013\u00c7in s\u00fclalesi’nin Hocalar T\u00fcrkistan\u0131’n\u0131 i\u015fgalindeki ana nedeni, “emniyet kordonu” kavram\u0131yla a\u00e7\u0131klar. Ona g\u00f6re \u00c7in, kuzey s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in Mo\u011folistan’\u0131 alarak Mo\u011folistan’\u0131n g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in T\u00fcrkistan’a, T\u00fcrkistan s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in de Tibet’e do\u011fru yay\u0131lmal\u0131yd\u0131. Hat\u0131rlanaca\u011f\u0131 \u00fczere Frans\u0131z \u0130htilali’nin \u00fcnl\u00fc Libert\u00e9, \u00c9galit\u00e9, Fraternit\u00e9 (\u00d6zg\u00fcrl\u00fck, E\u015fitlik, Karde\u015flik) slogan\u0131; siyasette Liberalizm, Sosyalizm ve Nasyonalizm ak\u0131mlar\u0131na ilham kayna\u011f\u0131 olmu\u015f, yine bu fikir ak\u0131mlar\u0131 neredeyse 20’nci y\u00fczy\u0131l boyunca kar\u015f\u0131t g\u00f6- r\u00fc\u015fteki fikirlerle m\u00fccadele etmi\u015flerdir. Do\u011fu T\u00fcrkistan’daki m\u00fccadelenin \u0130kinci \u00c7in \u0130stilas\u0131’ndan sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ise bu ba\u011flamda de\u011ferlendirmekte yarar vard\u0131r. Zira \u00c7in co\u011frafyas\u0131, 20’nci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda tam da b\u00f6yle bir m\u00fccadelenin alan\u0131 haline gelmi\u015ftir. \u0130mparatorlu\u011fu y\u0131kan milliyet\u00e7iler, \u00c7in topraklar\u0131nda birli\u011fi sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7abalarlarken; kuzeyde Japon, g\u00fcneyde kom\u00fcnist, g\u00fcneybat\u0131da Tibet, bat\u0131da ise Do\u011fu T\u00fcrkistan ayaklanmalar\u0131yla u\u011fra\u015fmak durumundayd\u0131lar. 1927’de milliyet\u00e7ilerden a\u011f\u0131r bir darbe yiyen kom\u00fcnistler, Mao Zedung \u00f6nderli\u011finde y\u00f6ntem de\u011fi\u015ftirdiler. CenBo-Da’n\u0131n “Esnek Politika” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu yeni y\u00f6ntem, Mao’nun Uzatmal\u0131 Sava\u015f Stratejisi’nde “ezilen k\u00f6yl\u00fc \u2013 i\u015f\u00e7i halklar\u0131n ittifak\u0131” olarak yer buldu. Kom\u00fcnistler, kendi kaderlerini tayin hakk\u0131 vaadiyle, \u00c7in halklar\u0131n\u0131 milliyet\u00e7i h\u00fck\u00fcmete kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye sevk ettiler. Bu nedenle Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrkleri de kom\u00fcnistleri desteklediler. Karaca’ya g\u00f6re, 1938 y\u0131l\u0131nda \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi’nin alt\u0131nc\u0131 kurultay\u0131nda “\u00c7in’deki az\u0131nl\u0131k milletler \u00c7inlilerle e\u015fit haklara sahip olacak” beyanat\u0131, T\u00fcrkleri kom\u00fcnist g\u00fc\u00e7lerin yan\u0131nda yer almaya itmi\u015ftir. Ne var ki Mao, devrimi ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131ktan sonra bu vaatleri g\u00f6z ard\u0131 etti. Daha do\u011frusu T\u00fcrkleri, Tibetlileri, di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131 ve milliyet\u00e7ileri destekleyen herkesi, vaatlerinin d\u0131\u015f\u0131nda tuttu. Tutuklamalar, d\u00fczmece yarg\u0131lamalar, hatta yarg\u0131s\u0131z infazlarla kom\u00fcnist devrim sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan i\u015fgal edildi ve yeni anayasadaki “Ulusal Az\u0131nl\u0131klar\u0131n B\u00f6lgesel \u00d6zerkli\u011fi” prensibine dayan\u0131larak b\u00f6lgede otonom idareler kurulmaya ba\u015flan\u0131ld\u0131. Yani Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131 te\u015fkil eden iller ve nahiyeler ayr\u0131 ayr\u0131 \u00f6zerkle\u015ftirildiler. Bu i\u015flem tamamland\u0131ktan sonra Do\u011fu T\u00fcrkistan’a 1 Ekim 1955’te “Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi” (SU\u00d6B) ad\u0131 verildi. B\u00f6ylece SU\u00d6B, i\u00e7inde otonom b\u00f6lgelerin yer ald\u0131\u011f\u0131 \u00f6zerk bir b\u00f6lge haline gelmi\u015f oldu. Bu de\u011fi\u015fik \u00f6zerklik uygulamas\u0131na, \u00c7HC merkez\u00ee h\u00fck\u00fcmetinin ileride ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak de\u011finilecek politikalar\u0131 da eklenince Do\u011fu T\u00fcrkistan ad\u0131 ayaklanmalarla an\u0131l\u0131r hale geldi Uygur ayaklanmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli k\u0131r\u0131lma noktalar\u0131ndan birisi, Sovyetler Birli\u011fi’nin 1979 y\u0131l\u0131nda Afganistan’\u0131 i\u015fgalidir. \u0130\u015fgali izleyen aylarda ABD ve \u00c7HC ortak d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 bir i\u015f birli\u011fine giri\u015ftiler. ABD’nin ana \u00fcss\u00fc Pakistan iken, \u00c7HC’nin \u00fcss\u00fc Do\u011fu T\u00fcrkistan oldu. Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7HC’nin Sovyetler Birli\u011fi’ne kar\u015f\u0131 \u0130sl\u00e2m’\u0131 silah olarak kulland\u0131\u011f\u0131 bir yer haline geldi. Uygur \u00f6zerk b\u00f6lgesin’de kurulan kamplarda m\u00fccahitler e\u011fitildi, tedavi edildi, bar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131. Shichor’a g\u00f6re Uygur \u00d6zerk b\u00f6lgesi, Afgan m\u00fccahitlerinin e\u011fitim \u00fcss\u00fc olarak kullan\u0131l\u0131yordu.Pakistan’da 300 asker\u00ee dan\u0131\u015fman\u0131 olan \u00c7HC ordusu; Afgan m\u00fccahitlerine \u00c7in silahlar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131, patlay\u0131c\u0131, muharebe taktikleri, propaganda teknikleri ve espiyonaj e\u011fitimi vermek \u00fczere Ka\u015fgar ve Hoten’de de kamplar kurdu .\u00c7HC, Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131 Sovyetlere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131n bir \u00fcss\u00fc haline getirirken ayn\u0131 zamanda b\u00f6lgeye din\u00ee a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n tohumlar\u0131n\u0131 da atm\u0131\u015f oldu. Shichor, “Ekim 1979’dan itibaren [\u00c7HC’nin Hac ziyaretlerini yeniden serbest b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 tarih] Mekke’ye giden binlerce Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk , \u0130sl\u00e2m\u00ee a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve k\u00f6ktencili\u011fi besleyen din\u00ee yay\u0131nlar ve video kasetleriyle d\u00f6nd\u00fcler” diyerek, bu tarihlerde a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n temellerinin at\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015faret eder. B\u00f6ylece DTBH 1980’lerden sonra siyas\u00ee motifli silahl\u0131 bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve ironik bir \u015fekilde de eylemsel sistemati\u011fe kavu\u015ftu. Ayn\u0131 d\u00f6nemde \u00c7HC h\u00fck\u00fcmetinin eskiden beri var olan ve gittik\u00e7e artan sert m\u00fcdahaleleri, ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketler konusundaki kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 peki\u015ftirirken Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrkleri’nin m\u00fccadelesini ve direni\u015fini daha da sertle\u015ftirdi. B\u00f6ylece 1980’lerin sonundan itibaren, \u015fiddeti Hanl\u0131 ya\u015fam alanlar\u0131na yayma stratejisi uygulanmaya ba\u015fland\u0131. 1990’l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndaki en \u00f6nemli olay hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz Barin Ayaklanmas\u0131’d\u0131r. 5 Nisan 1990’da Cuma namaz\u0131 sonras\u0131 protesto g\u00f6sterisi yapmak isteyen Uygur \u00f6\u011frencilere \u00c7in polisinin \u00e7ok sert kar\u015f\u0131l\u0131k vermesi \u00fczerine Barin’de olaylar b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Ayaklanmay\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in ordu g\u00fc\u00e7leri, hatta hava kuvvetleri devreye sokuldu. Olaylarda yakla\u015f\u0131k 3000 Uygur sivil \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Patrick, Barin Ayaklanmas\u0131’n\u0131, Uygur halk\u0131ndaki “k\u00fcresel cihad” fikrini uyand\u0131ran bir hadise olarak nitelendirir. Gelinen noktada d\u00fcnya kamuoyu DTBH’ye temkinli yakla\u015f- maktad\u0131r. Pek \u00e7ok \u00fclke silahl\u0131 Uygur gruplar\u0131n\u0131 ter\u00f6rist olarak kabul etmekte; bununla birlikte \u00e7o\u011fu Bat\u0131l\u0131 \u00fclke de \u015fiddet i\u00e7ermeyen Uygur siyas\u00ee yap\u0131lanmalar\u0131na faaliyet olanaklar\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Karaca’n\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re, 14 Eyl\u00fcl 2004 tarihinde on d\u00f6rt ki\u015fiden olu\u015fan “Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyeti H\u00fck\u00fcmeti”, kongre \u00fcyesi Jo Ann Davis’in giri\u015fimiyle ABD parlamento binas\u0131nda kurulmu\u015ftur. Uygur direni\u015fi, son y\u0131llarda yava\u015f bir \u015fekilde geli\u015fmekteyse de sesini d\u00fcnya kamuoyuna daha \u00e7ok duyurmaktad\u0131r. Bovingdon, Uygur direni\u015finin ald\u0131\u011f\u0131 son \u015fekli \u015fu ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda toplamaktad\u0131r: \u2022 Asimilasyonist \u00c7in ulusu (Zhonghua Minzu) form\u00fcl\u00fcn\u00fcn reddi, \u2022 \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi’nin b\u00fct\u00fcn halk\u0131n siyasi ve ekonomik e\u015fitliklerden memnun oldu\u011funa dair iddialar\u0131n\u0131n reddi . \u2022 Uygur \u00f6zerk otonomi sisteminin ele\u015ftirilmesi, \u2022 A\u00e7\u0131k ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k talepleri. \u00c7in’in Kar\u015f\u0131 Koyma Stratejisi: Sert Vuru\u015f, Azami Bask\u013120 \u00c7HC son y\u00fczy\u0131lda, az\u0131nl\u0131klara kar\u015f\u0131 tavizsiz ve sert olmakla su\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun ard\u0131nda yatan pek \u00e7ok neden aras\u0131nda en g\u00f6ze \u00e7arpan\u0131 milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Dikkat edilmesi gereken nokta, Deng reformlar\u0131 sonras\u0131, \u00fclkede ekonomik anlamda Marksist uygulamalardan giderek uzakla\u015f\u0131lmas\u0131yla kendini reform \u00f6ncesi kom\u00fcnist olarak tan\u0131mlayan resmi ideolojinin giderek milliyet\u00e7i bir s\u00f6ylemle tan\u0131mlanmaya ba\u015flanmas\u0131d\u0131r. \u00c7in milliyet\u00e7ili\u011findeki y\u00fckseli\u015ftedir. \u00d6te yandan \u00c7HC yetkilileri, milliyet\u00e7ilik ve sert tutuma y\u00f6nelik ele\u015ftirileri kesin bir dille reddetmektedir. Wang’a g\u00f6re \u00c7HC, ge\u00e7en y\u00fczy\u0131lda ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klarla en \u00e7ok m\u00fccadele eden devletlerden biri olmu\u015f, buna ra\u011fmen b\u00fcnyesindeki muhalefete kar\u015f\u0131 yap\u0131c\u0131 ve insanc\u0131l olmaya gayret etmi\u015ftir. \u00d6te yandan Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7HC’nin T\u00fcrkistan politikalar\u0131nda hayat\u00ee \u00f6neme sahip bir b\u00f6lgedir. Amanov, \u00c7HC’nin t\u00fcm T\u00fcrkistan co\u011frafyas\u0131yle ilgili b\u00f6lgesel \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n asker\u00ee olmaktan \u00e7ok, ekonomik ve enerji alanlar\u0131na y\u00f6nelik oldu\u011funu, bu ba\u011flamda SU\u00d6B’nin b\u00f6lgeyle olan etnik yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve s\u0131n\u0131rda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n stratejik bir \u00f6nem te\u015fkil etti\u011fini belirtir. \u00c7HC’nin milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 ile ilgili olarak “55 Az\u0131nl\u0131k” politikas\u0131na da k\u0131saca de\u011finmekte yarar vard\u0131r. Resmi h\u00fck\u00fcmet verilerine g\u00f6re, \u00c7HC b\u00fcnyesinde 56 etnik grup bulunmaktad\u0131r. \u00c7HC, “Milli B\u00f6lgelerin \u00d6zerkli\u011fi” politikas\u0131 gere\u011fi, vatanda\u015flar\u0131n\u0131 etnik gruplara ay\u0131rmakta ve kendi b\u00f6lgelerinde dil, din, vb. otonomiler vermektedir. \u00c7\u0131plak, “55 Az\u0131nl\u0131k” s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131n\u0131n, ger\u00e7ekte \u00c7HC’nin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde ya\u015fayan bir\u00e7ok farkl\u0131 dil ve leh\u00e7eler ile k\u00fclt\u00fcr yap\u0131lar\u0131 olan topluluklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yok say\u0131lmas\u0131 \u00fczerine kurulmu\u015ftur. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere milliyet\u00e7ilik temeli \u00fczerinde in\u015fa edilen \u00c7HC’nin varsay\u0131lan ayaklanmaya kar\u015f\u0131 koyma stratejisi, her biri birer alt strateji olarak da nitelenebilecek olan a\u015fa\u011f\u0131daki taktik y\u00f6neli\u015flerle a\u00e7\u0131klanabilir. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00c7HC’nin stratejisi ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir analize tabi tutulmayacak, m\u00fcteakip safhada yap\u0131lacak olan DTBH’nin stratejik analizi i\u00e7in gerekli olabilecek verilere yer verilecektir. \u015e\u00fcphesiz \u00c7HC’nin “Kar\u015f\u0131 Koyma Stratejisi” i\u00e7in de benzer \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. 1. N\u00fcfus ve Kendine Benzetme Y\u00f6neli\u015fi: Wang, 1993’te Do\u011fu T\u00fcrkistan\u0131n(Uygur \u00d6zerk b\u00f6lgesi) yerle\u015fimsiz g\u00fcney b\u00f6lgesinin (Tar\u0131m Havzas\u0131 ve Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc) \u015firketler ve \u00f6zel ki\u015filerin ke\u015fif ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na a\u00e7\u0131k oldu\u011funu ilan etmesinden sonra; SU\u00d6B’ne y\u00f6nelik Han ak\u0131n\u0131n\u0131n b\u00f6lgedeki demografik yap\u0131y\u0131 alt \u00fcst etti\u011fini belirtir.26 Wang’a g\u00f6re 1949’da %90 olan Uygur n\u00fcfusu, 1996’da %48’e gerilemi\u015ftir. 2012 sonunda bu oran yakla\u015f\u0131k %45 Uygur, %41 Han, %14 di\u011ferleri \u015feklindedir. N\u00fcfus ve kendine benzetme y\u00f6neli\u015finin iki \u00f6nemli aya\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Birincisi; Hanl\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn te\u015fviki, ikincisi ise Uygur n\u00fcfusuna y\u00f6nelik do\u011fum k\u0131s\u0131tlamalar\u0131d\u0131r. G\u00f6\u00e7\u00fcn te\u015fvikinde ana arg\u00fcman b\u00f6lgesel kalk\u0131nma hedefi iken, do\u011fum k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n\u0131n ana arg\u00fc- man\u0131 aile planlamas\u0131 ve tasarruftur. \u00c7HC, SU\u00d6B’ne y\u00f6nelik Hanl\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc te\u015fvik etmekle hem jeopolitik durum \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flamay\u0131 hem de do\u011fal kaynaklar \u00fczerinde hak iddialar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meyi ummaktad\u0131r. Di\u011fer taraftan, Uygur halk\u0131 \u00fczerinde do\u011fum k\u0131s\u0131tlamalar\u0131 yaparak demografik dengenin yeniden sa\u011flanabilme ihtimalini de ortadan kald\u0131rmaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda n\u00fcfus ve kendine benzetme y\u00f6neli\u015finin hedefi, \u00c7HC’nin bat\u0131 kesiminde Uygur olmayan yeni bir Uygur \u00d6zerk b\u00f6lgesi kimli\u011fi yaratabilmektir. 2. A\u015f\u0131r\u0131l\u0131kla M\u00fccadele Y\u00f6neli\u015fi: \u00c7HC’nin 11 Eyl\u00fcl 2001’den sonraki ana s\u00f6ylemlerinden birisi haline gelen a\u015f\u0131r\u0131l\u0131kla m\u00fccadele, Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in m\u00fccadele veren b\u00fct\u00fcn ki\u015fi ve kurulu\u015flar\u0131 ter\u00f6rist kabul etmeye dayanmaktad\u0131r. Bu s\u00f6ylemde \u00c7HC’nin yalan kan\u0131tlar \u00fczerinden, Do\u011fu T\u00fcrkistan i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi veren \u00f6rg\u00fctleri El Kaide ile ba\u011flant\u0131l\u0131 g\u00f6stererek uluslararas\u0131 kamuoyunda Uygurlar\u0131n tamam\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 dinci ter\u00f6ristler gibi alg\u0131lan\u0131lmas\u0131 yalan\u0131na dayan\u0131r. 3. E\u011fitim Y\u00f6neli\u015fi: Bu strateji, N\u00fcfus ve Kendine Benzetme Y\u00f6neli\u015fi’nin bir sonucudur. \u00c7HC’nin s\u00f6ylemine g\u00f6re Uygurlar, SU\u00d6B’de ya\u015fayan ve T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan bir halkt\u0131r. Bu s\u00f6ylem s\u0131kl\u0131kla dile getirildi\u011fi i\u00e7in, uluslararas\u0131 akademik \u00e7al\u0131\u015fmalarda da genel kabul g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6te yandan s\u00f6ylem bu haliyle s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, daha fazla a\u00e7\u0131lma gere\u011fi duyulmam\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda s\u00f6ylem, “Uygurlar T\u00fcrk\u00ee bir halkt\u0131r, ama T\u00fcrk de\u011fildir” anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu \u015fekilde bir s\u00f6ylem geli\u015ftirmenin e\u011fitim y\u00f6neli\u015fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Uygurlar\u0131; T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131’ndan ay\u0131rmak ve yaln\u0131zla\u015ft\u0131rmak, ana dillerini konu\u015fma durumu s\u00f6z konusu oldu\u011funda \u00e7a\u011fda\u015f linguistikte bir kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispatlayabilmek ve Uygur lisan\u0131n\u0131n antik \u00e7a\u011flarda ya\u015fam\u0131\u015f olsa da art\u0131k eskimi\u015f ve k\u00f6hnemi\u015f bir dil oldu\u011fu sav\u0131n\u0131 kuvvetlendirmek gibi maksatlara hizmet etti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu ba\u011flamda e\u011fitim y\u00f6neli\u015finin y\u00f6ntemlerini \u015fu \u015fekilde s\u0131ralamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: \u2022 Az\u0131nl\u0131k dilleri ile e\u011fitim yapma hakk\u0131 vermek; ancak okullarda s\u0131n\u0131flar\u0131 \u00c7ince ve di\u011fer diller \u015feklinde ay\u0131rarak SU\u00d6B’de Uygur T\u00fcrk\u00e7esi’ni fiilen ikincil dil stat\u00fcs\u00fcne sokmak, \u2022 Uygur dilinin grameriyle oynamak ve bu dile \u00f6d\u00fcn\u00e7 kelime vermek, Uygur T\u00fcrk\u00e7esi ile yaz\u0131lm\u0131\u015f eserlerin bas\u0131m\u0131n\u0131 ve yay\u0131m\u0131n\u0131 kas\u0131tl\u0131 olarak engellemek ya da s\u0131n\u0131rlamak, \u2022 Okullarda ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n her kesiminde \u00c7ince’yi \u00f6zendirip, halk\u0131 Uygur T\u00fcrk\u00e7esi’nden so\u011futmak Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm gruplar\u0131n ortak bir liderlik b\u00fcnyesinde toplanmalar\u0131n\u0131n, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketini g\u00fc\u00e7lendirece\u011fi,\u00c7in s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine kar\u015f\u0131 etkili m\u00fccadele edece\u011fi bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n
Kaynak\u00e7a:<\/strong><\/p>\n Roux, J. P. (2007, s. 160.). T\u00fcrklerin Tarihi \u2013 Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Y\u0131l. (3. Bas\u0131m). \u0130stanbul, Kabalc\u0131 Yay\u0131nevi. 5 Kafeso\u011flu, \u0130. (1993, s. 124). T\u00fcrk Milli K\u00fclt\u00fcr\u00fc. (9. Bask\u0131). \u0130stanbul, Bo\u011fazi\u00e7i Yay\u0131nlar\u0131. 6 Ka\u015fgarl\u0131, S. M. (2004, s. 12). Uygur T\u00fcrkleri K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131. \u0130stanbul, \u00c7a\u011fr\u0131 Yay\u0131nlar\u0131. Hocalar D\u00f6nemi (1678 \u2013 1759): \u0130sl\u00e2miyetin kabul\u00fcnden sonra men\u015felerini Hz. Muhammed’in soyuna dayand\u0131rarak, hakanlar nezdinde siyas\u00ee n\u00fcfuz elde eden ve kimi kaynaklara g\u00f6re Nak\u015fibend\u00ee olduklar\u0131 iddia edilen din adamlar\u0131n\u0131n, siyas\u00ee olarak en g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 d\u00f6nemdir [Tu\u011f, K. (2004). Do\u011fu T\u00fcrkistan’da Hocalar D\u00f6nemi. Yay\u0131mlanm\u0131\u015f y\u00fcksek lisans tezi, K\u0131rg\u0131zistan \u2013 T\u00fcrkiye Manas \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc, Bi\u015fkek, K\u0131rg\u0131zistan]. Eberhard, W. (1947, s. 313). \u00c7in Tarihi. Ankara, T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi. 11 \u00c7in-Mandarin dilinde “Xin (\u65b0, \u015ein)” ,”yeni”; “Jiang (\u7586, Can)” ise, “s\u0131n\u0131r” demektir. Buna g\u00f6re (\u65b0) \u015ein-can, Sincan (T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6yleyi\u015f); ” yeni s\u0131n\u0131r\/b\u00f6lge” anlam\u0131na gelmektedir. [Kuma\u015f T. ve T\u0131nmaz, S. (2011). \u00c7ince \u2013 T\u00fcrk\u00e7e T\u00fcrk\u00e7e, \u00c7ince Temel S\u00f6zl\u00fck. \u0130stanbul,Kaynak K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131n Grubu]. 12 Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti (1931 \u2013 1934) ve Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyeti (1944 \u2013 1949). Karaca, K. (K\u0131\u015f 2007, s. 224). T\u00fcrkiye-\u00c7in Halk Cumhuriyeti \u0130li\u015fkilerinde Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunu. Gazi Akademik Bak\u0131\u015f. (1\/1), ss. 219 \u2013 245.<\/strong><\/p>\n