{"id":7251,"date":"2017-05-17T01:02:07","date_gmt":"2017-05-16T17:02:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.iuhrdf.org\/tr\/?p=7251"},"modified":"2017-05-17T01:07:10","modified_gmt":"2017-05-16T17:07:10","slug":"turkiyenin-sanghay-isbirligi-orgutu-uyeligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/turkiyenin-sanghay-isbirligi-orgutu-uyeligi\/","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay i\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00dcyeli\u011fi"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-549 alignright\" src=\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/05\/erkin-ekrem-mehmet-qaplan.jpg\" alt=\"\" width=\"490\" height=\"305\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Do\u00e7. Dr. Erkin Ekrem<\/strong><br \/>\n<strong>SDE Uzman\u0131<\/strong><br \/>\n\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn 6-7 Haziran 2012\u2019de d\u00fczenlenecek olan 12. D\u00f6nem liderler zirvesinden \u00f6nce, 11 May\u0131s 2012 tarihinde \u00d6rg\u00fct \u00fcye \u00fclkeleri D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131 Toplant\u0131s\u0131n\u0131 Pekin\u2019de ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Toplant\u0131da a\u00e7\u0131klanan \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131\u2019n\u0131n sonu\u00e7 bildirgesinde, Haziran ba\u015f\u0131nda yap\u0131lacak \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcye \u00fclkeleri liderler zirvesinde T\u00fcrkiye\u2019ye \u201cdiyalog orta\u011f\u0131\u201d stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn verilmesi konusunun ele al\u0131naca\u011f\u0131 belirtilmi\u015fti.<a name=\"_ftnref1\"><\/a><a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a> \u00c7in D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Cheng Guoping 23 May\u0131s\u2019ta yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda, yap\u0131lmas\u0131 beklenen \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn zirve toplant\u0131s\u0131nda, Afganistan\u2019\u0131n g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fc ile T\u00fcrkiye\u2019nin diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn m\u00fczakere edilece\u011fini beyan etmi\u015ftir.<a name=\"_ftnref2\"><\/a><a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">6 Haz\u0131ran\u2019da ba\u015flayan zirve toplant\u0131s\u0131nda \u00c7in d\u0131\u015f\u0131nda Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan, Rusya, Tacikistan ve \u00d6zbekistan Devlet Ba\u015fkanlar\u0131 kat\u0131lacakt\u0131r. G\u00f6zlemci \u00fclkeler olarak \u0130ran, Mo\u011folistan, Pakistan ve Hindistan gibi \u00fclkelerinin \u00fcst d\u00fczey temsilcileri ile \u00c7in\u2019in \u00f6zel davet etti\u011fi misafirler olarak Afganistan ve T\u00fcrkmenistan Devlet Ba\u015fkan\u0131 veya temsilcisi de i\u015ftirak edecektir. Birle\u015fmi\u015f Milletler, Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu, Avrasya Ekonomik Toplulu\u011fu ve Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc yetkililer zirveye kat\u0131lacakt\u0131r. Bu zirvede en \u00e7ok ilgi g\u00f6ren konu ise Afganistan\u2019\u0131n g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fc ve T\u00fcrkiye\u2019nin diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn m\u00fczakere edilecek olmas\u0131d\u0131r. Di\u011fer \u00f6nemli konular ise \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn gelece\u011fe y\u00f6nelik orta vadeli strateji planlamas\u0131 ve \u00dc\u00e7 G\u00fcce kar\u015f\u0131 2013-2015 i\u015fbirli\u011fi program\u0131 ile ili\u015fkin karar verilecek olmas\u0131d\u0131r. Yani g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011fi, ekonomik i\u015fbirli\u011fi ve \u00fcyeli\u011fin geni\u015flemesi gibi konular ilgi uyand\u0131rmaktad\u0131r. <a name=\"_ftnref3\"><\/a><a href=\"#_ftn3\">[3]<\/a> CIIS Vakf\u0131 Ba\u015fkan\u0131 ve \u00c7in-Orta Asya Dostluk Derne\u011fi Ba\u015fkan\u0131 Zhang Deguang\u2019\u0131n ifadesiyle, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc Pekin zirvesi bir kilometre ta\u015f\u0131 olarak \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r ve \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn geli\u015fmesi i\u00e7in \u00f6nemli tarih\u00ee etkisi vard\u0131r.<a name=\"_ftnref4\"><\/a><a href=\"#_ftn4\">[4]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn B\u00fcy\u00fcmesi<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc, Nisan 1996\u2019da \u00c7in ile kom\u015fu olan Rusya, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan ve Tacikistan \u00fclkeleri aras\u0131nda s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek ve s\u0131n\u0131r g\u00fcvenli\u011fi in\u015fa etmek amac\u0131yla kurulan \u015eanghay Be\u015flisi ad\u0131 verilen bir platformdan gelmektedir. Bu m\u00fczakerelerde \u00f6nce eski Sovyetler \u00fclkeleri ile \u00c7in olarak iki tarafl\u0131 devam etmi\u015f ve sonradan \u00c7in\u2019in ilgili \u00fclkeler ile tek tek m\u00fczakere etmesi ile \u00c7arl\u0131k Rusya ile Sovyetler d\u00f6neminden kalma s\u0131n\u0131r sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmas\u0131nda muvaffak olmu\u015ftu. \u00c7in, s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 ve s\u0131n\u0131r g\u00fcvenli\u011fini, 1999 y\u0131l\u0131na do\u011fru belli \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturmu\u015ftur. Bu neticeye kar\u015f\u0131 \u00c7in, \u015eanghay Be\u015flisi\u2019nin 1999 y\u0131l\u0131ndaki zirvesinde s\u00f6z konusu platformunun b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik ve ekonomik i\u015fbirli\u011fi \u00f6rg\u00fct\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme niyetini ortaya koymu\u015ftu. Bir dizi haz\u0131rl\u0131klardan sonra \u00c7in ile s\u0131n\u0131rda\u015f olmayan \u00d6zbekistan\u2019\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla Haziran 2001\u2019de, \u015eanghay Be\u015flisi, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-550 alignright\" src=\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/05\/e.ek1_.png\" alt=\"\" width=\"574\" height=\"256\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc, \u00c7in Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra kurulan ve ilk defa \u00c7in kenti ile adland\u0131ran uluslararas\u0131 bir \u00f6rg\u00fctt\u00fcr. \u015eanghay Be\u015flisi ve \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc, ikici ku\u015fak \u00c7in lideri Deng Xiaoping\u2019in 1978 y\u0131l\u0131nda ortaya koydu\u011fu ve 1987\u2019de uygulamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u00dc\u00e7 A\u015famal\u0131 Kalk\u0131nma Stratejik Plan\u0131 i\u00e7in talep edilen yurti\u00e7i ve yurtd\u0131\u015f\u0131 g\u00fcvenlik ortam\u0131n\u0131 in\u015fa etme politikas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 idi. 2030-2050 y\u0131llar\u0131nda tamamlanmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclen bu stratejinin bir aya\u011f\u0131 olan \u00c7in\u2019in Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Kalk\u0131nma plan\u0131 da vard\u0131 ve \u00c7in\u2019in kuzeybat\u0131 b\u00f6lgelerinin ham maddeleri ile petrol ve do\u011falgaz gibi enerjilerin, kalk\u0131nm\u0131\u015f olan do\u011fu ve g\u00fcneydo\u011fu b\u00f6lgelerine aktar\u0131lmas\u0131 politikas\u0131 da s\u00f6z konusudur. Ayn\u0131 \u015fekilde, \u00c7in\u2019in bir pazar\u0131 olan Orta Asya\u2019daki hammadde ve enerjilerin de Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00fczerinden \u00c7in\u2019in kalk\u0131nm\u0131\u015f b\u00f6lgelerine aktar\u0131lmas\u0131 planlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n, g\u00f6zlemci \u00fclke stat\u00fcs\u00fc ile kabul edilmesinden sonra enerji i\u015fbirli\u011fi alan\u0131 da geni\u015flemi\u015ftir. Afganistan, Pakistan ve Hindistan\u2019\u0131n g\u00f6zlemci \u00fclke stat\u00fcs\u00fcn\u00fc kazanmas\u0131 ile G\u00fcney Asya b\u00f6lgesi \u00f6rg\u00fct\u00fcn kapsam\u0131na girdi\u011fi gibi b\u00f6lgesel problemler de \u00d6rg\u00fct\u2019te d\u00e2hil olmu\u015ftu. Pekin bu geli\u015fmelere kar\u015f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 Orta Asya ve G\u00fcney Asya\u2019n\u0131n \u00e7ekim merkezi yapma politikas\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-551 alignright\" src=\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/05\/e.ek2_.png\" alt=\"\" width=\"426\" height=\"273\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn geni\u015flemesiyle birlikte \u00f6rg\u00fct\u00fcn co\u011frafi kapsama alan\u0131 Do\u011fu Asya, Orta Asya, Bat\u0131 Asya ve G\u00fcney Asya\u2019ya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f ve Asya b\u00f6lgesini geni\u015f temsil etme \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Co\u011frafya yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olan \u00f6rg\u00fct \u00fcye \u00fclkelerinin kapsad\u0131\u011f\u0131 alan 37 milyon km\u00b2 olup Avrasya\u2019n\u0131n % 74\u2019\u00fcn\u00fc te\u015fkil etmektedir. N\u00fcfusu 2,7 milyar olup d\u00fcnya n\u00fcfusunun % 40\u2019\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00d6rg\u00fct geni\u015flemeden \u00f6nce alt\u0131 \u00fclkenin kapsad\u0131\u011f\u0131 alan 30 milyon km\u00b2 olup Avrasya\u2019n\u0131n 3\/5\u2019i, n\u00fcfusu 1.45 miyar olup d\u00fcnya n\u00fcfusunun \u00bc\u2019ini olu\u015fturmaktayd\u0131. \u00d6rg\u00fctte, BM G\u00fcvenlik Konseyinin be\u015f daimi \u00fcyesinden ikisi, yani \u00c7in ve Rusya yer almaktad\u0131r; D\u00fcnyada stratejik n\u00fckleer silaha sahip olan \u00fclkelerin (ABD, \u0130ngiltere, Fransa, Rusya, \u00c7in, Hindistan, Pakistan, Kuzey Kore, \u0130ran) yar\u0131s\u0131 bu \u00f6rg\u00fctte yer almaktad\u0131r; \u00d6rg\u00fct d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck ordusuna sahiptir; Zengin yeralt\u0131 ve yer \u00fcst\u00fc kaynaklar\u0131na, belli d\u00fczeyde teknolojiye ve nitelikli insan kayna\u011f\u0131na sahip olmakla birlikte ekonomik \u00f6zellikle enerji alan\u0131nda birbirini tamamlay\u0131c\u0131 ili\u015fkilere sahiptir. \u00d6rg\u00fct \u00fcye \u00fclkelerinin 2010 y\u0131l\u0131ndaki GSY\u0130H toplam\u0131 7.67 trilyon Dolar olup toplam d\u00fcnya ekonomisinin 1\/8\u2019i te\u015fkil etmektedir. Ayn\u0131 zamanda, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck pazar\u0131na sahip oldu\u011fu gibi, en b\u00fcy\u00fck enerji \u00fcretim \u00fclkesi ile d\u00fcnyan\u0131n en \u00e7ok enerji t\u00fcketim \u00fclkeleri bulunmaktad\u0131r. 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n rakam\u0131na g\u00f6re \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcye \u00fclkelerin d\u0131\u015f ticaretin toplam hacmi 3 trilyon 176 milyar dolara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in\u2019in \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn be\u015f \u00fcyesi aras\u0131ndaki ticaret hacmi 2001 y\u0131l\u0131ndaki 12.22 milyar dolardan 2012 y\u0131l\u0131n\u0131n 84,7 milyar dolara y\u00fckselmi\u015ftir. Y\u0131ll\u0131k b\u00fcy\u00fcmesi ortalama % 30\u2019u bulmu\u015ftur. \u00c7in-Rusya ticaret hacmi 2001 y\u0131l\u0131ndaki 5.596 milyar dolardan 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n 59.34 milyar dolara y\u00fckselmi\u015f ve Rusya\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck ticaret orta\u011f\u0131 olmu\u015ftur. \u00c7in-Kazakistan ticaret hacmi 2001 y\u0131l\u0131ndaki 1.29 milyar dolardan 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n 20.43 milyar dolara y\u00fckselerek 2009 y\u0131l\u0131ndan itibaren Kazakistan\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck ikinci ticaret orta\u011f\u0131 olmu\u015ftur. \u00c7in ayn\u0131 zamanda \u00d6zbekistan, K\u0131rg\u0131zistan ve Tacikistan\u2019\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck ticaret orta\u011f\u0131 durumundad\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pekin\u2019in \u00d6rg\u00fct\u2019e \u00fcye \u00fclkeler aras\u0131nda serbest ticaret alan\u0131 olu\u015fturmak ve ekonomik entegrasyon projesi vard\u0131r. Bu proje ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi takdirde 2020 y\u0131l\u0131nda \u00f6rg\u00fct\u00fcn gayri safi yurti\u00e7i h\u00e2s\u0131las\u0131 d\u00fcnyan\u0131n %30\u2019unu te\u015fkil edecektir. Yani d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck g\u00fcvenlik ve ekonomik \u00f6rg\u00fct\u00fc olmaya adayd\u0131r. Ancak, \u00f6rg\u00fct ayn\u0131 zamanda Asya\u2019n\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesel hassas sorunlar\u0131 da i\u00e7ermektedir ve \u00f6rg\u00fct\u00fcn i\u015flevini engelledi\u011fi gibi icraat\u0131n\u0131 da yava\u015flatabilir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc, Aral\u0131k 2004\u2019te, BM\u2019nin g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fcne kabul edilmi\u015ftir. Nisan 2005\u2019te s\u00f6z konusu \u00f6rg\u00fct, Rusya\u2019n\u0131n \u00f6nderli\u011finde olan Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019daki on \u00fclkeden olu\u015fan ve ekonomik birlik olan ASEAN ile i\u015fbirli\u011fi ili\u015fkilerini tesis etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca \u00f6rg\u00fct, Rusya\u2019n\u0131n insiyatifinde olan Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc (CSTO) ile b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011fi ili\u015fkisi de tesis etmi\u015ftir. \u00d6rg\u00fct etki g\u00fcc\u00fcn\u00fc artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcn\u00fc de y\u00fckseltmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Belarusya, Sri Lanka ve T\u00fcrkiye gibi \u00fclkeleri \u00f6rg\u00fcte \u00fcye olma istekleri de bulunmaktad\u0131r. Gelece\u011fe y\u00f6nelik \u00f6rg\u00fct\u00fcn Asya\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck ekonomik ve g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011fi te\u015fkilat\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi s\u00f6z konusu olacakt\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu nedenlerle baz\u0131 yorumcular \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fc NATO\u2019ya benzeterek onu Do\u011fu\u2019nun NATO\u2019su olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r. Ancak \u00f6rg\u00fct i\u00e7i siyas\u00ee, ekonomi ve g\u00fcvenlik alan\u0131nda entegrasyon sorunu, \u00c7in-Rusya b\u00f6lgesel rekabet sorunu ve b\u00f6lgesel sorunlar\u0131 (ter\u00f6r, Do\u011fu T\u00fcrkistan, Afganistan, Ke\u015fmir v.s.) kapasitesini ve siyasal manevras\u0131n\u0131 engellemektedir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>T\u00fcrkiye\u2019nin \u00dcye Olma Ser\u00fcveni<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ba\u015fbakan Tayyip Erdo\u011fan, Ocak 2005\u2019teki Rusya ziyaretinde T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne \u00fcye olma iste\u011fini Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin\u2019e iletmi\u015fti. Ba\u015fkan Putin de bu iste\u011fi Kazakistan Devlet Ba\u015fkan\u0131 Nursultan Nazarbayev ile payla\u015fm\u0131\u015f ve olumlu cevap alm\u0131\u015ft\u0131. Ba\u015fkan Putin\u2019e g\u00f6re, T\u00fcrkiye\u2019nin dile getirdi\u011fi bu ilgi \u00f6nemli bir pozitif sinyal olarak alg\u0131lanmal\u0131d\u0131r; Kazakistan lideri Nazarbayev, Putin\u2019in bu s\u00f6zleri \u00fczerine T\u00fcrkiye\u2019yi her zaman aralar\u0131nda g\u00f6rmekten mutluluk duyacaklar\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir.<a name=\"_ftnref5\"><\/a><a href=\"#_ftn5\"><sup>[5]<\/sup><\/a> D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 ve Ba\u015fbakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Abdullah G\u00fcl\u2019\u00fcn \u015eubat 2005\u2019te \u00c7in\u2019e yapt\u0131\u011f\u0131 ziyaret s\u0131ras\u0131nda \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne \u00fcye olma iste\u011fini \u00c7in Ba\u015fbakan\u0131 Wen Jiabao\u2019ya iletmi\u015fti. D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-552 alignright\" src=\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/05\/e.ek3_.png\" alt=\"\" width=\"314\" height=\"337\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">G\u00fcl, iki taraf\u0131n da uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerde i\u015fbirli\u011fini geli\u015ftirmeyi ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne kat\u0131lmaya ilgi g\u00f6sterdi\u011fini ifade etmi\u015ftir.<a name=\"_ftnref6\"><\/a><a href=\"#_ftn6\"><sup>[6]<\/sup><\/a> Ancak, T\u00fcrkiye\u2019nin m\u00fcracaat\u0131 kabul edilmezken ayn\u0131 d\u00f6nemde ba\u015fvuran \u0130ran g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fcyle \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne kabul edilmi\u015fti. Temmuz 2005\u2019te, \u00c7in D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 S\u00f6zc\u00fcs\u00fc Liu Jianchao yapt\u0131\u011f\u0131 bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda, T\u00fcrkiye\u2019nin neden \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcyeli\u011fine al\u0131nmad\u0131 sorusuna T\u00fcrkiye\u2019nin ba\u015fvurup vurmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 beyan etmi\u015fti.<a name=\"_ftnref7\"><\/a><a href=\"#_ftn7\"><sup>[7]<\/sup><\/a> Bu a\u00e7\u0131klama \u00c7in\u2019in T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fcyeli\u011fini istemedi\u011fini g\u00f6stermektedir. \u00c7inli uzmanlar da T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcyeli\u011fine kar\u015f\u0131d\u0131r.<a name=\"_ftnref8\"><\/a><a href=\"#_ftn8\"><sup>[8]<\/sup><\/a> Asl\u0131nda, \u00c7in T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fcyeli\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Rusya ve Kazakistan\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131 da etkisiz kalm\u0131\u015ft\u0131r.<a name=\"_ftnref9\"><\/a><a href=\"#_ftn9\"><sup>[9]<\/sup><\/a> Ancak, Rusya T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fcyeli\u011fine olumlu bakmaktad\u0131r.<a name=\"_ftnref10\"><\/a><a href=\"#_ftn10\"><sup>[10]<\/sup><\/a> \u00c7in T\u00fcrkiye\u2019nin yaln\u0131zca \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne kat\u0131lmas\u0131n\u0131 istememekle kalmamakta ayn\u0131 zamanda Asya Pasifik b\u00f6lgelerindeki \u00e7ok tarafl\u0131 i\u015fbirli\u011fi \u00f6rg\u00fctlere \u00fcye olmas\u0131n\u0131 da istememektedir. \u015eubat 2005\u2019te, D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Abdullah G\u00fcl\u2019\u00fcn \u00c7in Ticaret Bakan\u0131 Bo Xilai ile g\u00f6r\u00fc\u015fmesi esnas\u0131nda, \u00c7inli yetkililer T\u00fcrkiye\u2019nin hem AB hem de Asya Birli\u011fi\u2019ne \u00fcye olmas\u0131n\u0131 bir \u00c7ince deyimle (ayaklar\u0131 iki teknede=nihayetinde bo\u015f d\u00f6necek) ele\u015ftirmi\u015fti.<a name=\"_ftnref11\"><\/a><a href=\"#_ftn11\"><sup>[11]<\/sup><\/a> Fakat T\u00fcrkiye\u2019nin AB \u00fcyeli\u011fine \u00c7in tam destek vermektedir. \u00c7in D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fclerinin ifadesine g\u00f6re, T\u00fcrkiye\u2019nin AB \u00fcyeli\u011fi \u00c7in-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerinin g\u00fc\u00e7lenmesine katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<a name=\"_ftnref12\"><\/a><a href=\"#_ftn12\"><sup>[12]<\/sup><\/a> \u00c7in uzmanlar\u0131, AB \u00fcyesi olan bir T\u00fcrkiye\u2019nin Orta Asya\u2019ya y\u00f6nlenmeyece\u011fini ve \u00c7in\u2019in b\u00f6lgedeki \u00e7\u0131karlar\u0131na zarar vermeyece\u011fi gibi, Do\u011fu T\u00fcrkistan sorunu ile fazla ilgilenemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<a name=\"_ftnref13\"><\/a><a href=\"#_ftn13\"><sup>[13]<\/sup><\/a> 2005 y\u0131l\u0131ndan buyana Rusya ve Kazakistan gibi \u00fclkelerin T\u00fcrkiye\u2019nin \u00d6rg\u00fct\u2019e i\u015ftirak etmesini desteklemesine ra\u011fmen, hatta son y\u0131llarda d\u00fczenli yap\u0131lan \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc sempozyumlar\u0131nda, Rus uzmanlar\u0131n\u0131n ayn\u0131 y\u00f6ndeki bilimsel teklifleri \u00c7in taraf\u0131ndan uygun g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir.<a name=\"_ftnref14\"><\/a><a href=\"#_ftn14\">[14]<\/a> \u00c7in taraf\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n gerek\u00e7esi ise \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn geni\u015flemesi i\u00e7in hen\u00fcz uygun f\u0131rsat ve zeminin bulunmamas\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar T\u00fcrkiye ve \u00c7in aras\u0131nda siyas\u00ee g\u00fcvenin eksik oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nisan 2011\u2019de (baz\u0131 haberde 21 Ekim 2011<a name=\"_ftnref15\"><\/a><a href=\"#_ftn15\">[15]<\/a>) Ankara\u2019n\u0131n \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fc ile ilgili resmi ba\u015fvurusunu \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc Genel Sekreterli\u011fi\u2019ne yapm\u0131\u015ft\u0131. Bu ba\u015fvuru 14-15 Haziran 2011 tarihlerinde \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn Devlet Ba\u015fkanlar\u0131 Astana (Kazakistan) zirvesinde ele al\u0131nm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen usul sorunlar\u0131n\u0131n hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclmedi\u011fi sebebi ile sonu\u00e7 al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk olumlu cevap 7 Kas\u0131m 2011\u2019de Rusya\u2019n\u0131n St. Petersburg \u015fehrinde yap\u0131lacak \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcye \u00fclkeleri H\u00fck\u00fcmet Liderleri zirvesinden \u00f6nce gelmi\u015ftir. \u0130nterfaks\u2019a konu\u015fan Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 Dmitri Medvedev&#8217;in \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00d6zel Temsilcisi Kirill Barski de T\u00fcrkiye\u2019nin daha \u00f6nce sundu\u011fu dilek\u00e7eyi g\u00f6zden ge\u00e7irdiklerini belirtmi\u015fti. T\u00fcrkiye D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 kaynaklar\u0131na g\u00f6re, Rusya, T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc i\u00e7inde yer almas\u0131n\u0131 istemektedir. S\u00f6z konusu kayna\u011fa g\u00f6re, \u201cAnkara \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc i\u00e7inde yer almak i\u00e7in uzun s\u00fcredir \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc,\u00a0 bir b\u00f6lgesel i\u015fbirli\u011fi \u00f6rg\u00fct\u00fcd\u00fcr. Ankara, d\u0131\u015f politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6lgesel \u00f6rg\u00fctlerle yo\u011fun i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde olmay\u0131 \u00f6nemsiyor\u201d. <a name=\"_ftnref16\"><\/a><a href=\"#_ftn16\">[16]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fcn\u00fc Haziran 2012\u2019deki \u00d6rg\u00fct zirvesinde ilan edilmesi beklenmektedir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Haziran 2002\u2019deki zirvede kabul edilen \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u015eartnamesi\u2019nin 14. maddesinde diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fc ile ilgili tan\u0131mlar bulunmaktad\u0131r: \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc di\u011fer \u00fclkeler ve uluslararas\u0131 kurulu\u015flarla diyalog ili\u015fkileri tesis edebilir; \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne ilgi duyan \u00fclkelerve uluslararas\u0131 kurulu\u015flara da diyalog orta\u011f\u0131 veya g\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fc tan\u0131yabilir. Bu stat\u00fcy\u00fc belirleyen y\u00f6netmelik ve prosed\u00fcrler, \u00fcye \u00fclkeler aras\u0131nda \u00f6zel isti\u015fareden sonra h\u00fck\u00fcm verilir.<a name=\"_ftnref17\"><\/a><a href=\"#_ftn17\">[17]<\/a> Ancak, bu stat\u00fcdeki \u00fclke ya da uluslararas\u0131 kurulu\u015flar\u0131n \u00d6rg\u00fct i\u00e7inde yetkisi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve sadece baz\u0131 teklifleri sunabilir ve \u00f6rg\u00fct platformunda i\u015fbirli\u011fi yapma imk\u00e2nlar\u0131 elde edebilecekleridr. Yani \u00d6rg\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019ye tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fc, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn karar alma mekanizmas\u0131ndan uzakt\u0131r. Bu durumda T\u00fcrkiye\u2019nin \u00d6rg\u00fct\u2019te etkili olabilmesi i\u00e7in \u00f6nce g\u00f6zlemci sonra \u00fcyelik stat\u00fcs\u00fcne sahip olmas\u0131 gerekmektedir. T\u00fcrkiye\u2019nin bu amac\u0131na ula\u015f\u0131p ula\u015famamas\u0131, T\u00fcrkiye-\u00c7in ili\u015fkilerinin stratejik d\u00fczeye y\u00fckselmesine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>T\u00fcrkiye \u00dcyeli\u011finin Zorluklar\u0131<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Rusya\u2019n\u0131n Sesi\u2019nin bir yorumunda T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fczerindeki menfaatlerini tespit etmi\u015ftir:<\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>T\u00fcrkiye resmen Rusya ve \u00c7in gibi devletlerin tercih edilen siyasi orta\u011f\u0131 olacakt\u0131r;<\/li>\n<li>\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc ile i\u015fbirli\u011fi sayesinde Ankara SSCB sonras\u0131 topraklar\u0131nda do\u011frudan faaliyette bulunma ile ilgili me\u015fru f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015f olacakt\u0131r;<\/li>\n<li>\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc T\u00fcrkiye\u2019ye sadece kocaman b\u00f6lgedeki b\u00fct\u00fcn s\u00fcre\u00e7leri d\u0131\u015far\u0131dan g\u00f6zlemekle kalmay\u0131p gelecek b\u00f6lgesel g\u00fcvenlik sisteminin olu\u015fturulmas\u0131na artan etkisini yaratabilen aktif oyuncu olma imk\u00e2n\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r;<\/li>\n<li>T\u00fcrkiye arkas\u0131 Do\u011fu\u2019da sa\u011flamken Bat\u0131 ile ili\u015fkileri ba\u015fka bir \u015fekilde kurabilecek. Nihayet, T\u00fcrkiye \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn Asya b\u00f6lgesinde planlad\u0131\u011f\u0131 geni\u015f \u00e7apl\u0131 enerji projelerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine kat\u0131lma ve Avrupa ekonomisinin duraklama s\u00fcrecine girmesi halinde kendi \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir sat\u0131\u015f pazar\u0131n\u0131 elde etme f\u0131rsat\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015f olacakt\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">Yani T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fcne kat\u0131lmas\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fma \u015feklini de\u011fi\u015ftirecek ve daha dinamik hale getirecektir. Bu geli\u015fmeler sadece \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn \u00fcye \u00fclkeleri de\u011fil i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn devletlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 ile uyumludur.<a name=\"_ftnref18\"><\/a><a href=\"#_ftn18\">[18]<\/a> \u00a0Rus siyas\u00ee analist Stanislav Tarasov, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019yi kabul etmesi ger\u00e7ek bir at\u0131l\u0131m (real breakthrough) oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc belirterek, T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llard\u0131r AB \u00fcyeli\u011fi ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131ndan dolay\u0131 Do\u011fu\u2019ya y\u00f6nlenme politikas\u0131n\u0131 ortaya koydu\u011funu ve \u00d6rg\u00fct\u2019e i\u015ftirak etmesinin \u00f6nemini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r.<a name=\"_ftnref19\"><\/a><a href=\"#_ftn19\">[19]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u00fcrkiye\u2019nin Orta Asya\u2019daki jeopolitik \u00e7\u0131karlar\u0131 ve b\u00f6lge halk\u0131yla tarihsel, k\u00fclt\u00fcrel, din\u00ee ve etnik ba\u011flar\u0131ndan dolay\u0131 diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fcyle yetinmeyece\u011fini anlamak zor de\u011fildir. Ancak baz\u0131 zorluklar T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcyeli\u011fini engelleyebilmektedir. T\u00fcrkiye\u2019nin Bat\u0131 cephede g\u00f6r\u00fcnmesi (\u00f6rne\u011fin AB \u00fcyeli\u011fi) ve NATO \u00fcyesi olmas\u0131 Bat\u0131 ile siyasal ve g\u00fcvenlik alan\u0131nda p\u00fcr\u00fcz ya\u015fanan \u00c7in ve Rusya\u2019y\u0131 endi\u015feye sevk etmektedir. \u00a0Son d\u00f6nemde T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc d\u0131\u015f politikas\u0131 belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bu t\u00fcr endi\u015feleri giderebiliyorsa da, farkl\u0131 siyasal de\u011ferlere sahip olmas\u0131 ve b\u00f6lgesel sorunlar \u00fczerinde farkl\u0131 tutumlar\u0131 (\u00f6rne\u011fin Ortado\u011fu\u2019daki geli\u015fmeler) daha ileri d\u00fczeyde \u00c7in ve Rusya ile i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131n\u0131 ku\u015fkulu hale getirmektedir. T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fcyeli\u011fi zaman zaman ABD\u2019nin \u00d6rg\u00fct\u2019e \u00fcyeli\u011fi ile birlikte yorumlanmaktad\u0131r. Yani T\u00fcrkiye\u2019nin asl\u0131nda ABD ile birlikte hareket etti\u011fi yorumlanmaktad\u0131r. <a name=\"_ftnref20\"><\/a><a href=\"#_ftn20\">[20]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin diyalog orta\u011f\u0131 stat\u00fcs\u00fcne kabul edilmesinin nedeni de Orta Asya\u2019n\u0131n kalk\u0131nmas\u0131 ve ter\u00f6rle m\u00fccadele konularda b\u00fcy\u00fck katk\u0131lar\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi yatmaktad\u0131r. Giderek kendi menfaat alanlar\u0131nda etkisini yaratan T\u00fcrkiye, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn itibar\u0131n\u0131 ve etkinli\u011fini sa\u011flayabilmektedir. Orta Asya\u2019daki potansiyel etkiye sahip olan T\u00fcrkiye gibi yeni y\u00fckselen g\u00fc\u00e7leri \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn \u00e7er\u00e7evesinde tutmak onun d\u0131\u015far\u0131da kalarak b\u00f6lgede olumsuz etki yaratmaktan daha karl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c7in-Rusya ne kadar stratejik i\u015fbirli\u011fi ortakl\u0131k ili\u015fkileri olu\u015fturmu\u015f olsa bile, Orta Asya\u2019daki enerji ve jeopolitik rekabeti ya\u015fanmaktad\u0131r. Baz\u0131 yorumlara g\u00f6re, y\u00fckselen \u00c7in yaln\u0131zca kendi jeopolitika g\u00fcc\u00fc ile b\u00f6lge \u00fclkeleri etkilemekle kalm\u0131yor, ayn\u0131 zamanda paras\u0131yla de b\u00f6lgede etkin olma yolundad\u0131r.<a name=\"_ftnref21\"><\/a><a href=\"#_ftn21\">[21]<\/a> \u00c7in\u2019in di\u011fer kom\u015fular\u0131 gibi \u00d6rg\u00fcte \u00fcye \u00fclkeleri de \u00c7in\u2019in giderek artan etkisinden endi\u015fe duymaktad\u0131r.<a name=\"_ftnref22\"><\/a><a href=\"#_ftn22\">[22]<\/a> Rusya, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn esas \u00fcyesi olmas\u0131na ra\u011fmen, Avrasya\u2019da etkin g\u00fcvenlik rol\u00fcn\u00fc icra etmek i\u00e7in kurulan Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019nde \u00c7in\u2019e yer vermemi\u015ftir. \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn zirvesi sona ermesinin hemen ard\u0131ndan Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn zirvesinin ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011fu durumlar g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. \u00c7in, Pakistan\u2019\u0131n \u00d6rg\u00fct \u00fcyeli\u011fini teklif ederken, Rusya Hindistan\u2019\u0131n \u00fcyeli\u011fini g\u00fcndeme getirmektedir. Yani Rusya, \u00c7in\u2019in b\u00f6lgedeki etkisini dengelemek i\u00e7in Hindistan\u2019a daha fazla destek vermektedir.<a name=\"_ftnref23\"><\/a><a href=\"#_ftn23\">[23]<\/a> Rusya, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne yeni \u00fcyeleri kabul ederek \u00f6rg\u00fct\u00fcn geni\u015flemesini te\u015fvik ederken, \u00c7in ise \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn yap\u0131s\u0131 ve f\u0131rsatlar\u0131n olgunla\u015fmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esi ile engellemeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Rusya hatta \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn gelece\u011fi hakk\u0131nda aktif rolleri \u00fcstlenmemi\u015f olabilir, bu nedenle \u00c7in liderleri Rusya\u2019n\u0131n \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn gelecekteki kalk\u0131nma stratejisinin derinden d\u00fc\u015f\u00fcnmesini teklif etmektedir, \u00d6rg\u00fct \u00fcye \u00fclkeleri aras\u0131ndaki ekonomik i\u015fbirli\u011finin g\u00fc\u00e7lendirilmesini talep etmektedir. <a name=\"_ftnref24\"><\/a><a href=\"#_ftn24\">[24]<\/a> Rusya lideri Vladimir Putin, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn b\u00f6lgesel ekonomik ve g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011fi etkisini g\u00f6lgede b\u0131rakacak Avrasya Birli\u011fi plan\u0131n\u0131 Orta Asya \u00fclkeleri te\u015fvik etmektedir.\u00a0 Yani, Orta Asyal\u0131 \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcye \u00fclkeleri ile birlikte hareket ederek siyas\u00ee, ekonomi-ticaret ve g\u00fcvenlik alan\u0131nda \u00c7in\u2019i d\u0131\u015flamaktad\u0131r.<a name=\"_ftnref25\"><\/a><a href=\"#_ftn25\">[25]<\/a> \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc 2012 zirvesinden hemen sonra \u00fcye \u00fclkeler aras\u0131nda d\u00fczenlenecek Bar\u0131\u015f Misyonu 2012 asker\u00ee tatbikat 8 Haziran\u2019da ba\u015flayacakt\u0131r. Fakat daha \u00f6nceki asker\u00ee tatbikatlarla farkl\u0131 olarak \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn Orta Asya \u00fclkeleri Rusya ile birlikte \u00c7in ile d\u00fczenlenecektir, yani Rusya s\u00f6z konusu asker\u00ee tatbikat\u0131 Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc ile \u00c7in aras\u0131ndaki bir asker\u00ee faaliyete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmelere kar\u015f\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcyeli\u011finde Rusya ile \u00c7in aras\u0131nda nas\u0131l bir tercih s\u00f6z konusu olacakt\u0131r?<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00c7inli uzmanlar\u0131n \u00e7o\u011fu \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn geni\u015flemesine kar\u015f\u0131d\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye tam \u00fcyeli\u011fine da olumlu bakmamaktad\u0131r. CIIS Vakf\u0131 Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Y\u00fc Zhenqi, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn geni\u015flemesinin \u00f6n \u015fart\u0131 \u00fcye \u00fclkelerin Orta Asyal\u0131 Orta Asya b\u00f6lgesinin kom\u015fular\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi vurgulamaktad\u0131r. B\u00f6lgesel s\u0131n\u0131rland\u0131rma olmadan \u00fcyeli\u011finin \u00e7o\u011falmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn icra kapasitesini zay\u0131flataca\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren Y\u00fc Zhenqi, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lmay\u0131 te\u015fvik etti\u011fini ve bundan dolay\u0131 sadece b\u00f6lgesel \u00d6rg\u00fct d\u0131\u015f\u0131 \u00fclkelere kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7makla kalm\u0131yor, daha da \u00f6nemlisi b\u00f6lge d\u0131\u015f\u0131 \u00fclkeler ve kurulu\u015flarla i\u015fbirli\u011fi diyalog ili\u015fkilerini tesis etti\u011fini belirterek, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lma politikas\u0131n\u0131 dar anlamda sadece \u00fcyeli\u011fin \u00e7o\u011falmas\u0131 olarak okumas\u0131 ve izah edilmesinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 gibi faydas\u0131n\u0131n da olmayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc beyan etmektedir. <a name=\"_ftnref26\"><\/a><a href=\"#_ftn26\">[26]<\/a> Rus uzmanlar\u0131 ise tan tersini savunmaktad\u0131r. \u00a0Rusya D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 Diplomatik Akademisi Do\u011fu Bilimi Ara\u015ft\u0131rma Merkezi m\u00fcd\u00fcr\u00fc Andrey Volodin bu konuda \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klama yapmaktad\u0131r:\u00a0 \u201c\u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn ad\u0131m ad\u0131m geni\u015fledi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Umar\u0131m, hem Hindistan, hem Pakistan, hem \u0130ran, hem Afganistan, \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn tam \u00fcyeleri olacakt\u0131r. Yani, pratik anlamda d\u00fcnya siyasetin \u00e7o\u011fu \u00e7eli\u015fkilerin d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc olan hemen hemen t\u00fcm Merkezi Avrasya, sonu\u00e7ta \u00d6rg\u00fct a\u011f\u0131 ile kaplanm\u0131\u015f olacakt\u0131r.\u201d<a name=\"_ftnref27\"><\/a><a href=\"#_ftn27\">[27]<\/a> \u00c7in\u2019in eski Ankara B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi ve China Institute of International Studies (CIIS) kurulu\u015funun uzman\u0131 Yao Kuangyi T\u00fcrkiye\u2019nin kat\u0131l\u0131m\u0131yla Avrasya b\u00f6lgesinin g\u00fcvenlik ve istikrar\u0131na katk\u0131da bulunaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir. B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Yao\u2019ya g\u00f6re, T\u00fcrkiye\u2019nin Orta Asya b\u00f6lgesi ile tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flar\u0131na sahip ve b\u00f6lgede kendi n\u00fcfuzunu geni\u015fletmek niyetindedir. <a name=\"_ftnref28\"><\/a><a href=\"#_ftn28\">[28]<\/a> Baz\u0131 \u00c7in bas\u0131nlar\u0131nda yer alan yorumlara g\u00f6re, NATO \u00fcyesi olan T\u00fcrkiye\u2019nin ge\u00e7en y\u0131ldan beri b\u00f6lgesel \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131ndaki rol\u00fc giderek \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r; \u00fcstelik T\u00fcrkiye geleneksel Bat\u0131 \u00fclkesi de\u011fil, onun \u00f6zel co\u011frafi konumu ve tarihsel deneyimleri \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn kolay kabul etmesi i\u00e7in avantaj sa\u011flamaktad\u0131r. <a name=\"_ftnref29\"><\/a><a href=\"#_ftn29\">[29]<\/a> CIIS kurulu\u015funun ba\u015fkan\u0131 Qu Xing, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn geni\u015flemesinin baz\u0131 s\u00fcrt\u00fc\u015fmeler ya\u015fanabilece\u011fini ve AB\u2019nin geni\u015flemesinden ders al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrmektedir. Qu Xing\u2019e g\u00f6re, yeni \u00fcyeleri kabul edilmeden \u00f6nce mevcut \u00fcyeler aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven ve i\u015fbirli\u011finin derinle\u015ftirmesi gerekmektedir.<a name=\"_ftnref30\"><\/a><a href=\"#_ftn30\">[30]<\/a> \u00dcyeli\u011finin artmas\u0131 ile birlikte \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn icra kapasitesinin d\u00fc\u015fece\u011fi, \u00d6rg\u00fct i\u00e7in anla\u015fmazl\u0131klar artaca\u011f\u0131 ve ya\u015fanacak tart\u0131\u015fmalar\u0131n yo\u011funla\u015faca\u011f\u0131n\u0131 belirten CIIS kurulu\u015fu \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Masas\u0131 Ba\u015fkan Bard\u0131mc\u0131s\u0131 Li Ziguo, \u00d6rg\u00fct\u2019\u00fcn geni\u015flemesinin hukuk\u00ee belgelerindeki baz\u0131 problemler ve teknik meselelerle birlikte b\u00f6lgesel sorunlar (Ke\u015fmir sorunu, Afganistan sorunu) ve yeni \u00fcye olan \u00fclkelerin mevcut bir dizi \u00e7ok tarafl\u0131 anla\u015fmalara ne derecede uyum sa\u011flayabilece\u011fi, b\u00fct\u00e7e da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131 ve \u00d6rg\u00fct dili olan \u00c7ince ve Rus\u00e7a\u2019n\u0131n yeterli olup olmayaca\u011f\u0131 gibi sorunlara hen\u00fcz cevap al\u0131namad\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u015faret etmektedir.<a name=\"_ftnref31\"><\/a><a href=\"#_ftn31\">[31]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u015eangay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc Yeni \u00dcyelik Y\u00f6netmeli\u011fi\u2019nin iki y\u0131ldan beri kabul edilmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen \u00d6rg\u00fct i\u00e7i tart\u0131\u015fmalar hala devam etmektedir. \u00c7in H\u00fck\u00fcmeti ve \u00c7inli uzmanlar\u0131n\u0131n \u00fcyeli\u011finin geni\u015flemesine kar\u015f\u0131 tutumu T\u00fcrkiye\u2019nin tam \u00fcyeli\u011fine ya da T\u00fcrkiye\u2019nin \u00d6rg\u00fct \u00fczerinde daha etkili olmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kaynak: <a href=\"http:\/\/www.sde.org.tr\/tr\/kose-yazilari\/1152\/-turkiyenin-sanghay-isbirligi-orgutu-uyeligi.aspx\">SED<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Do\u00e7. Dr. Erkin Ekrem SDE Uzman\u0131 \u015eanghay \u0130\u015fbirli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn 6-7 Haziran 2012\u2019de d\u00fczenlenecek olan 12. D\u00f6nem liderler zirvesinden \u00f6nce, 11 May\u0131s 2012 tarihinde \u00d6rg\u00fct \u00fcye \u00fclkeleri D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131 Toplant\u0131s\u0131n\u0131 Pekin\u2019de&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7254,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[282,285],"tags":[],"class_list":["post-7251","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turkistan-haberleri","category-dogu-turkistan-hakkinda"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7251","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7251"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7251\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7252,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7251\/revisions\/7252"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7254"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7251"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7251"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/iuhrdf.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7251"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}